Bij veranderingen in organisaties wordt van leidinggevenden verwacht dat zij flexibel en adaptief zijn; zij hebben immers vaak de taak om de ‘verander-ideeën’ om te zetten in ‘anders handelen’ van de medewerkers. Veel leidinggevenden hebben moeite om zich aan te passen aan de eisen die aan hen in deze omstandigheden worden gesteld. Vanuit psychologisch perspectief spelen verschillende mechanismen hierbij een rol.
Een belangrijke factor is weerstand tegen verandering, die voortkomt uit angst voor het onbekende, verlies van controle en de neiging vast te houden aan vertrouwde routines (Hubbart, 2023). Dit kan ertoe leiden dat leidinggevenden vooral veel aandacht geven aan stabiliteit en zekerheid, en activiteiten die gericht zijn op verandering waar mogelijk vermijden. In een fase waarin de organisatie wendbaarheid verwacht, levert deze houding leidinggevenden negatieve feedback op, die stress veroorzaakt. Deze stress vermindert hun cognitieve flexibiliteit waardoor leidinggevenden, zodra ze zich hiervan bewust zijn, of hierop worden geattendeerd, aanvullende stress ervaren (Khaw, 2022).
Wanneer veranderingen zich snel opeenvolgen, kan verandermoeheid ontstaan. Dit is een toestand van emotionele en fysieke uitputting waardoor mensen niet meer adequaat kunnen reageren op nieuwe veranderingen (Davis, 2024). Onderzoek laat zien dat verandermoeheid samenhangt met cynisme, passiviteit en verminderde motivatie (De Vries, 2023). Deze vorm van psychische uitputting ontstaat door herhaald verlies van controle, cognitieve overbelasting en gebrek aan herstelmomenten.
Een verwante toestand uit de militaire psychologie is gevechtsuitputting (GUP). Binnen Defensie wordt hiermee verwezen naar de psychische ontregeling die optreedt door langdurige blootstelling aan stressvolle situaties en voortdurende alertheid (Van Meurs, 1956; Loth, 2018). Soldaten die aanhoudend onder druk staan vertonen symptomen als hyperarousal, vermoeidheid, emotionele afstomping en verminderd beoordelingsvermogen. In organisaties kunnen leidinggevenden onder constante druk om te presteren en te veranderen vergelijkbare symptomen ontwikkelen.
Psychologisch gezien raken leidinggevenden dus overbelast wanneer hun adaptieve vermogens uitgeput raken en herstel uitblijft. Investeren in psychologische veerkracht en herstelmomenten is daarom juist in tijden van verandering essentieel om te voorkomen dat verandermoeheid en gevechtsuitputting de effectiviteit van de leidinggevenden ondermijnen.
